ම්කොළ බදු ක්‍රමය සරල කරමින් රාජ්‍ය ආදායම වැඩිකිරීමට ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයෙන් නිර්දේශ

ශ්‍රී ලංකාව තුළ ක්‍රියාත්මක වන දුම්කොළ බදු ක්‍රමවේදයෙහි පවතින අඩුපාඩු සකස් කරමින්, රජයට ලැබිය යුතු බදු ආදායම නිසි පරිදි උපයා ගැනීම සඳහා ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානය (WHO) විසින් විශේෂ බදු ප්‍රතිපත්ති මාලාවක් නිර්දේශ කර තිබේ. විවිධ රටවල ක්‍රියාත්මක වන බදු ක්‍රමවේදයන් දීර්ඝ ලෙස අධ්‍යයනය කිරීමෙන් පසු ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානය පෙන්වා දෙන්නේ, දුම්වැටි භාවිතය (දුම්බීම) අවම කිරීමටත්, දුම්කොළ සමාගම් විසින් උපයනු ලබන අධික ලාභය පාලනය කරමින් රජයේ බදු ආදායම ක්‍රමානුකූලව වර්ධනය කිරීමටත් නව බදු ව්‍යුහයක් සකස් කළ යුතු බවයි.

මේ සඳහා ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානය විසින් ප්‍රධාන ක්‍රමවේද හතරක් යෝජනා කර ඇත:

– සරල බදු ක්‍රමයක් හඳුන්වා දීම: දැනට පවතින සංකීර්ණ බදු ක්‍රමය වෙනුවට වඩාත් සරල හා නිවැරදි බදු ක්‍රමවේදයක් ස්ථාපිත කිරීම.

– අනුපාතිකව බදු ඉහළ නැංවීම: රටේ පවතින උද්ධමනයට සහ ජනතාවගේ ආදායම් මට්ටම්වලට සාපේක්ෂව දුම්වැටි බදු මුදල ක්‍රමානුකූලව ඉහළ නැංවීම.

– සමාන බදු ක්‍රමයක් ඇති කිරීම: වෙළඳපොළේ පවතින සියලුම සිගරට් නිෂ්පාදන සඳහා එක හා සමාන බදු ක්‍රමයක් ක්‍රියාත්මක කිරීම.

– බදු පාලනය ශක්තිමත් කිරීම: දුම්කොළ සමාගම් විසින් සිදුකරනු ලබන බදු පැහැර හැරීම් සහ මඟහැරීම් අවම කිරීම සඳහා බදු පරිපාලනය ශක්තිමත් කරමින් එහි විනිවිදභාවයක් ඇති කිරීම.

මීට සමගාමීව ප්‍රකාශයට පත් කර ඇති 2025 දුම්කොළ කර්මාන්ත මැදිහත්වීම් දර්ශකයට (Tobacco Industry Interference Index – TII) අනුව, සමීක්ෂණයට ලක් කළ රටවල් අතුරින් ශ්‍රී ලංකාව 43 වැනි ස්ථානයට පත්ව තිබේ. ලෝක සෞඛ්‍ය සංවිධානයේ දුම්කොළ පාලනය පිළිබඳ රාමුගත සම්මුතියේ (WHO FCTC) 5.3 වගන්තිය ප්‍රකාරව මහජන සෞඛ්‍ය ප්‍රතිපත්ති ආරක්ෂා කරගැනීමට ලංකාව බැඳී සිටියද, 2023 වසරට සාපේක්ෂව ලංකාව තුළ දුම්කොළ සමාගම්වල අනවශ්‍ය මැදිහත්වීම් සහ බලපෑම් ඉහළ ගොස් ඇති බව මෙම දර්ශකයෙන් පැහැදිලි වෙයි.

විශේෂයෙන්ම, රජයේ ඉහළ නිලධාරීන් සහ දුම්කොළ සමාගම් අතර පවතින සමීප සබඳතා මෙන්ම සමාගම් විසින් සිදුකරන ආයතනික සමාජ වගකීම් (CSR) ව්‍යාපෘති හරහා රාජ්‍ය ප්‍රතිපත්ති තමන්ට හිතකර ලෙස වෙනස් කරගැනීමට දුම්කොළ කර්මාන්තය උත්සාහ දරන බව මෙහිදී පෙන්වා දී ඇත. මෙම තත්ත්වය පාලනය කිරීම සඳහා සියලුම සිගරට් වර්ග සඳහා වර්ණ හෝ සන්නාම ලාංඡන නොමැති “සම්මත අවවාදාත්මක ඇසුරුම්කරණය” (Plain Packaging) ක්‍රියාත්මක කිරීම, තනි සිගරට් (Single stick) අලෙවිය තහනම් කිරීම සහ පාසල් හෝ පූජනීය ස්ථානවල සිට මීටර 100ක් ඇතුළත දුම්වැටි විකිණීම සපුරා තහනම් කිරීම වැනි නීතිමය ප්‍රතිපත්ති වහාම ක්‍රියාවට නැංවිය යුතු බව TII දර්ශකයේ නිර්දේශයන් මඟින් අවධාරණය කර සිටියි.