ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානයේ (WHO) ජාත්යන්තර නිර්දේශිත මට්ටම්වලට අනුව ශ්රී ලංකාව තුළ සිගරට් බදු නිසි පරිදි යාවත්කාලීන කර පවත්වාගෙන නොයෑම හේතුවෙන්, ජාතික භාණ්ඩාගාරයට වාර්ෂිකව රුපියල් බිලියන 17.3ක (කෝටි 1,730ක) අතිදැවැන්ත නීත්යානුකූල බදු ආදායමක් අහිමි වෙමින් පවතින බව විමර්ශනාත්මක විශ්ලේෂණයකින් අනාවරණය වී තිබේ. දුම්කොළ මාෆියාවට රහසිගතව ලැබීමට සලස්වා ඇති මෙම අතිරේක ආදායම් බිඳවැටීම, රජයේ ප්රධානතම ජාතික සුභසාධන සහ අත්යවශ්ය සේවා වෙනුවෙන් වෙන් කර ඇති සමස්ත අයවැය ප්රතිපාදන පවා එකවර ඉක්මවා යාමකි.
PublicFinance.lk
දත්ත පෙන්වා දෙන පරිදි, සිගරට් සමාගම්වලින් අයකර නොගෙන, පැහැර හැර ඇති මෙම බිලියන 17.3ක මුදල ආපදා කළමනාකරණ අමාත්යාංශයේ සමස්ත වාර්ෂික අයවැය මෙන් 1.2 ගුණයක් වන අතර, රටේ අනාගතය තීරණය කරන ජාතික පෝෂණ වැඩසටහන් සඳහා වෙන් කළ මුදල මෙන් 1.3 ගුණයකි. එමෙන්ම එය අසරණ මව්වරුන් වෙනුවෙන් වැය වන මාතෘ නිවාඩු ප්රතිලාභ පිරිවැය මෙන් 2.4 ගුණයකටත් වඩා අධික බව වාර්තාව පෙන්වා දෙයි. පසුගිය 2022 දරුණු ආර්ථික අර්බුදයෙන් පසු මෙරට සාමාන්ය ජනතාව මත බර පටවමින් එකතු කළ අගය මත බද්ද (VAT) 8% සිට 18% දක්වා ඉහළ දැමීම ඇතුළු දැඩි බදු ප්රතිපත්ති ක්රියාත්මක කළ ද, සිගරට් මත වන සක්රීය බදු ප්රතිශතය (Effective Tax Share) 2021 සහ 2026 වසර අතර කාලය තුළ සාමාන්යයෙන් 7.2% කින් රහසේම පහත වැටීමට බලධාරීන් ඉඩ දී තිබේ.
මීට ප්රධානතම හේතුව වී ඇත්තේ වැට් බදු මෙන් නොව, සිගරට් නිෂ්පාදන බදු (Excise duties) එක් සිගරට්ටුවක් සඳහා ස්ථාවර රුපියල් අගයක් (Fixed excise tax) ලෙස පැවතීමයි. නිෂ්පාදකයින් විසින් සිය සිල්ලර මිල අඛණ්ඩව ඉහළ නංවා සමාගමේ ලාභය උපරිම කරගන්නා විට, ඊට අනුරූපව රජය විසින් නිෂ්පාදන බදු සංශෝධනය නොකිරීම හේතුවෙන් අවසාන මිලෙහි බදු ප්රතිශතය දරුණු ලෙස කඩා වැටී ඇත. පසුගිය 2018 වසරේදී සිගරට් සිල්ලර මිලෙන් 74%ක්ම බදු ලෙස අය කරමින් ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානයේ 75%ක අවම බදු මිණුම්දණ්ඩට ලංකාව සමීපව සිටිය ද, වත්මන් 2026 වන විට එය 66.8% දක්වා ඇද දමා තිබේ. වත්මන් පරිභෝජන මට්ටම් යටතේ බදු ප්රතිශතය නැවත 75% දක්වා යථා තත්ත්වයට පත් කිරීමෙන් පමණක් රජයට මෙම කෝටි 1,730ක මුදල උපයාගත හැකි බව පෙන්වා දෙන වෙරිටේ රිසර්ච් ආයතනය, 2003 වසරේදී දුම්කොළ පාලනය පිළිබඳ ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානයේ රාමුගත සම්මුතියට (FCTC) අත්සන් තබා ඇති ශ්රී ලංකාව උද්ධමනයට සාපේක්ෂව දුම්කොළ බදු නිතිපතා වැඩි කිරීමට ජාත්යන්තරව බැඳී සිටින රටක් බව ද අවධාරණය කර සිටියි.
