ශ්රී ලංකාවේ අතිශය ඓතිහාසික සහ පුරා සියවස් හතකට අධික අඛණ්ඩ ඉතිහාසයක් ඇති දෙවිනුවර උපුල්වන් දේවාලයේ ඇසළ මහා පෙරහැර මංගල්යය වටා මේ වන විට බිහිසුණු පාතාල බල අරගලයක් සහ මත්ද්රව්ය ජාලයන්හි ගැටුමක් නිර්මාණය වී ඇති බව වාර්තා වේ. ශක්ර දේවේන්ද්රයා විසින් රට සහ බුද්ධ ශාසනය ආරක්ෂා කිරීමේ වගකීම පැවරූ උපුල්වන් දිව්ය රාජයා උදෙසා පවත්වන මෙම උතුම් පූජෝත්සවය තුළ කාවඩි නැටුම් මුල් කරගනිමින් මතුවී ඇති අර්බුදය මේ වන විට රටේ දැඩි කතාබහට ලක්ව තිබේ.
මෙම ඓතිහාසික පෙරහැර මංගල්යයේ මූලස්ථානය වන දෙවිනුවර පුදබිම සහ උපුල්වන් දේව ඇදහීම ලාංකීය ඉතිහාසයේ ආරම්භය දක්වා දිවයන්නකි. ක්රි.ව. 659-665 කාලසීමාවේ රෝහණ දේශය පාලනය කළ පළමුවන දප්පුල (දාපුළුසෙන්) රජතුමා විසින් දෙවිනුවර උපුල්වන් දේවාලය සහ ඛදිරාලි විහාරය ඉදිකරවන ලද අතර, සීනිගම වෙරළට පාවී ආ දිව්යමය කිහිරි කොටයකින් උපුල්වන් දේව ප්රතිමාව නෙළා මහා රාජ්ය පෙරහැරකින් එය වැඩම කරවීමත් සමඟ මෙම පෙරහැරේ සමාරම්භය සටහන් විය. පසුව දඹදෙණි යුගයේදී රට එක්සේසත් කළ දෙවන පරාක්රමබාහු රජතුමා විසින් උපුල්වන් දේව ප්රතිමාව උදෙසා වාර්ෂිකව මහා ඇසළ උත්සවයක් සහ නගරය වටා ප්රදක්ෂිණා කරන පෙරහැරක් පවත්වන ලෙස රාජ්ය නියෝග පනවන ලදී.
මුල් අවධියේදී තෛපූසම් වැනි උත්සවයන්හිදී කතරගම දෙවියන් උදෙසා පමණක් හින්දු භක්තිකයන් සිදුකළ කාවඩි නර්තනය, පසුව බෞද්ධ පෙරහැර සංස්කෘතියටද අවශෝෂණය කරගන්නා ලදී. වෙරළබඩ කලාපයේ ධීවර ප්රජාව තම ජීවිත ආරක්ෂාව සහ රැකී රක්ෂා සාර්ථක කරදීම වෙනුවෙන් විෂ්ණු දෙවියන් (උපුල්වන් දෙවිඳුන්) වෙත කළ භාරහාර හේතුවෙන් කාවඩි නැටුම් දෙවිනුවර පෙරහැරට එකතු විය.
කතරගම කාවඩි සම්ප්රදායට වඩා වෙනස් වූ, දෙවිනුවරටම ආවේණික කූඩු ව්යුහයන්, සිරුරුවල දක්නට ලැබෙන සාම්ප්රදායික පච්ච රටාවන් සහ දකුණු පළාතේ පහතරට නර්තන සංස්කෘතික මුහුණුවරක් මෙම කාවඩි නර්තන තුළින් විදහා දැක්වේ.
වර්තමානයේ මෙම සංස්කෘතික උරුමය මත්ද්රව්ය සහ පාතාල අපරාධකරුවන්ගේ ග්රහණයට නතුවී තිබේ. 2026 පෙබරවාරි මාසයේදී “දෙවුන්දර ඩිලයිට් මුදලාලි” ලෙස ප්රසිද්ධව සිටි, සංවිධානාත්මක අපරාධ සහ මත්ද්රව්ය ජාලයන් සමඟ සබඳතා පැවැත්වූ 55 හැවිරිදි සිරිල් හෙන්දාවිතාරණ නමැත්තා වෙඩි තබා ඝාතනය කිරීමත් සමඟ මෙම අර්බුදය උත්සන්න විය.
දකුණේ පාතාල කණ්ඩායම් අතර පවතින ගැටුම් සහ මත්ද්රව්ය ජාලයන්හි බලය අත්පත් කරගැනීමේ උත්සාහයන් හේතුවෙන්, ඩිලයිට් මියයාමෙන් පසු අනාථ වූ කාවඩි කණ්ඩායම් සහ ඒවා වටා සිටින තරුණ පිරිස නතු කර ගැනීමට විදේශගතව සිටින පාතාල සාමාජිකයන් උත්සාහ කර ඇත. ප්රදේශයේ මත්ද්රව්ය බෙදාහැරීමේ ජාලයන්හි වක්ර බලය සහ දකුණේ “භූමි බලය” ප්රදර්ශනය කිරීම සඳහා මෙම කාවඩි කණ්ඩායම් විශාල වශයෙන් යොදාගැනීම සිදුව තිබේ.
දෙවිනුවර දේවාලයේ බස්නායක නිලමේවරයා විසින් ඩිලයිට්ගේ පාර්ශ්වයට සම්බන්ධ කාවඩි කණ්ඩායම් 20ක් පෙරහැරෙන් ඉවත් කිරීමට පියවර ගැනීමත් සමඟ තත්ත්වය තවත් උණුසුම් විය. මෙම තීරණය පිටුපස ප්රතිවිරුද්ධ පාතාල කණ්ඩායම්වල බලපෑම් පවතින බවට සැකකෙරෙන අතර, මෙම තහනම හේතුවෙන් උද්ගත වූ විරෝධතා සහ මරණ තර්ජන හමුවේ පුජනීය පෙරහැර මංගල්යය විවිධ පාතාල බලපෑම්වලට නතුවීමේ අවදානමක් මතු වී තිබේ.
පොලිසිය සහ බුද්ධි අංශ මෙන්ම වගකිවයුතු පාර්ශ්වයන් මේ සම්බන්ධයෙන් දැඩි අවධානයක් යොමු නොකිරීම හේතුවෙන් ඓතිහාසික සංස්කෘතික මංගල්යයක් මෙවැනි අපරාධ ජාලයන්ගේ ග්රහණයට ලක්වීම කادඩානට ලක්විය යුතු තත්ත්වයක් බව විමර්ශන අංශ පෙන්වා දෙයි.
