ශ්රී ලංකාවේ සත්ත්ව විද්යා සහ ක්ෂීරපායී පර්යේෂණ ක්ෂේත්රය ජාත්යන්තර මට්ටමට ඔසවා තබමින්, වසර 94කට පමණ පසු ශ්රී ලංකාවටම ආවේණික වූ නවතම ක්ෂීරපායී සත්ත්ව විශේෂයක් විද්යාත්මකව සොයාගැනීමට මෙරට ප්රමුඛ පර්යේෂණ කණ්ඩායමක් සමත්ව තිබේ. විද්යාත්මක ලෝකය තුළ “Mus (Pyromys) dumbara” ලෙසත්, පොදුවේ “දුම්බර කටු හීන් මීයා” (Dumbara valley spiny mouse) ලෙසත් හඳුන්වනු ලබන මෙම සත්ත්ව විශේෂය පිළිබඳ සම්පූර්ණ විද්යාත්මක අනාවරණය 2026 මැයි 26 වනදා ලෝක ප්රකට “ZooKeys” ජාත්යන්තර විද්යාත්මක සඟරාව ඔස්සේ නිල වශයෙන් ප්රකාශයට පත් කර ඇත.
මෙම ඓතිහාසික සොයාගැනීම සිදුකරනු ලැබුවේ මෙරට පරිසර සහ සත්ත්ව විද්යා ක්ෂේත්රයේ ප්රකට විද්යාඥයන් වන සුයාමා එච්. බොයාගොඩ (Suyama H. Boyagoda), මහාචාර්ය මාධව මීගස්කුඹුර (Madhava Meegaskumbura) සහ කැලුම් මනමේන්ද්ර-ආරච්චි (Kelum Manamendra-Arachchi) යන මහත්ම මහත්මීන්ගෙන් සමන්විත පර්යේෂණ කණ්ඩායම විසිනි. මුලින්ම 2003 සහ 2005 වර්ෂ අතර කාලය තුළ මෙරට කුඩා ක්ෂීරපායී සතුන් පිළිබඳව සිදු කරන ලද පුළුල් ක්ෂේත්ර සමීක්ෂණයකදී මාතලේ දිස්ත්රික්කයේ පිහිටි, ජෛව විද්යාත්මකව හුදෙකලා වූ දුම්බර (නකල්ස්) කඳු පන්තියේ පුවක්පිටිය නිම්නයෙන් (Puwakpitiya valley) මෙම සත්ත්වයා පළමු වරට හඳුනාගෙන තිබේ.
මෙම නව විශේෂය විස්තර කිරීම සඳහා විද්යාඥයන් විසින් 2004 මාර්තු මාසයේදී මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 370ක් උසින් පිහිටි කුඹුරු යායකට මායිම් වූ සංක්රාන්ති වනාන්තර කලාපයකින් අල්ලා ගන්නා ලද ගැහැණු සත්ත්ව නිදර්ශක දෙකක් (Holotype සහ Paratype) භාවිත කර ඇත. පසුව 2014 සහ 2015 වසරවලදී උගුල් රාත්රී 1,900ක් (1,900 trap nights) පුරා අතිශය දුෂ්කර පසු විපරම් ක්ෂේත්ර සමීක්ෂණ සිදුකළද, මෙයින් අතිරේක එකදු සතෙකුවත් සොයා ගැනීමට නොහැකි වීමෙන් උන්ගේ ඇති අතිශය දුර්ලභත්වය සහ වඳවීමේ තර්ජනය මැනවින් පැහැදිලි වන බව පර්යේෂකයෝ පෙන්වා දෙති.
බාහිර රූප විද්යාත්මකව, දුම්බර කටු හීන් මීයා මධ්යම ප්රමාණයේ මීයෙකු වන අතර, උගේ හිස සහ බඳෙහි ඒකාබද්ධ දිග මිලිමීටර් 74.3–77.8ක් පමණ වේ. උගේ ප්රධානතම බාහිර ලක්ෂණය වන්නේ හිස සහ බඳෙහි දිගට වඩා පැහැදිලිවම දිගින් වැඩි වලිගය මෙන්ම, රළු සහ කටු වැනි ස්වභාවයක් ගන්නා දුඹුරු, අළු සහ සුදු පැහැති පිටිපස ලොම් වැස්මයි. බාහිර පෙනුමෙන් ඉහළ කඳුකරයේ වෙසෙන “Mus mayori” (මායර්ගේ මීයා) සත්ත්වයාට සමාන වුවද, උසස් ජානමය විශ්ලේෂණ (DNA analysis) මගින් සනාථ වී ඇත්තේ මෙම විශේෂ දෙක සයිටොක්රෝම්-බී ජාන දත්තවලට අනුව 11.7% කට වඩා වැඩි ජානමය දුරස්ථභාවයක් පෙන්වන, සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් විශේෂ දෙකක් බවයි.
විද්යාඥයන් පෙන්වා දෙන්නේ කඳුකරය අවට ඇති වියළි පහත් බිම් පාරිසරික බාධක ලෙස ක්රියා කරමින් වසර මිලියන ගණනාවක් තිස්සේ සිදු වූ පරිණාමීය හුදෙකලාවීම (Allopatric speciation) හේතුවෙන් නකල්ස් කලාපයට පමණක් ආවේණික වූ මෙම අපූර්ව සත්ත්වයා බිහිවී ඇති බවයි. වර්තමානයේ සිදුවන මිනිස් ක්රියාකාරකම් සහ වාසස්ථාන කැබලිවීම් හමුවේ මෙම සත්ත්වයා වඳවීමේ දැඩි තර්ජනයට ලක්ව ඇති බැවින්, ලෝක උරුම නකල්ස් කඳුකර වැසි වනාන්තර පද්ධතිය කඩිනමින් සංරක්ෂණය කිරීමේ ජාතික වගකීම මෙම විද්යාත්මක සොයාගැනීමෙන් නැවත වරක් තහවුරු කර ඇත.
මුලාශ්ර – ZooKeys Journal (DOI: 10.3897/zookeys.1280.163907)
– පරිසර සමාගම
