ශ්රී ලංකාවේ වත්මන් රාජ්ය මූල්ය ප්රතිපත්තිය සහ මහජන සෞඛ්ය සුරක්ෂිතතාව පිළිබඳව සමාජය තුළ බරපතළ කතාබහක් නිර්මාණය කර ඇති “දුම්වැටි බදු අක්රමිකතාව” පිළිබඳ සත්ය තත්ත්වය “වෙරිටේ රිසර්ච්” (Verité Research) ආයතනයේ නිල ශාස්ත්රීය ප්රකාශනයක් වන *Verité Insights* (Volume 13, No. 1) වාර්තාව සහ “ගෝලීය වැඩිහිටි දුම්කොළ සමීක්ෂණ” (GATS) නිල දත්ත පත්රිකාව ඇසුරින් සම්පූර්ණයෙන්ම තහවුරු වී තිබේ. මෙම නිල ලිපි ලේඛනවල අන්තර්ගත දත්ත විශ්ලේෂණය කිරීමේදී, මෙරට ක්රියාත්මක වන දුම්වැටි බදුකරණය තුළ පවතින බරපතළ ප්රතිපත්තිමය හිඩැස් සහ ඒ හරහා බහුජාතික දුම්කොළ සමාගම් විසින් ලබාගන්නා අසීමිත ලාභ ව්යුහය පැහැදිලිවම නිරාවරණය වේ.
1. බදු ප්රතිශතයන් සහ ලාභ වර්ධනයේ පරස්පරතාව (2017 – 2024)
නිල වාර්තාවල දැක්වෙන පරිදි, 2017 සිට 2024 දක්වා වූ කාලසීමාව තුළ රජයට දුම්වැටි අලෙවියෙන් ලැබුණු බදු ආදායමේ වර්ධනය සහ ලංකා දුම්කොළ සමාගම (CTC) උපයාගත් ශුද්ධ ආදායමේ වර්ධනය අතර පවතින්නේ අතිදැවැන්ත පරස්පරතාවයකි.
2. ජාත්යන්තර ප්රමිතීන් උල්ලංඝනය වීම
ලෝක සෞඛ්ය සංවිධානයේ (WHO) නිල ජාත්යන්තර දර්ශකයන්ට අනුව, දුම්වැටි භාවිතය අවම කිරීම සඳහා සිගරට් එකක අවසාන සිල්ලර මිලෙන් අවම වශයෙන් සියයට 75ක් (75%) රජයේ බදු විය යුතුය. ශ්රී ලංකාවේ වත්මන් තත්ත්වය එම සීමාවන් උල්ලංඝනය කර ඇති අයුරු පහත වගුවෙන් පැහැදිලි වේ:
3. ආර්ථික හා සෞඛ්යමය පිරිවැය (GATS නිල දත්ත)
ගෝලීය වැඩිහිටි දුම්කොළ සමීක්ෂණ (GATS) නිල දත්ත පත්රිකාවට අනුව, ලංකාවේ දුම්පානය කරන්නෙකු විසින් නිෂ්පාදිත සිගරට් 20ක පැකට්ටුවක් මිලදී ගැනීම සඳහා සාමාන්යයෙන් රුපියල් 1237.80ක මුදලක් වැයකරනු ලබන අතර, සාමාන්ය මාසික වැයබර රුපියල් 5454.30ක් ලෙස සටහන් වේ. මෙය මෙරට ඒක පුද්ගල දේසීය නිෂ්පාදිතයෙන් (GDP) 18.1%ක් වැනි ඉහළ ප්රතිශතයක් ගන්නා අතර, පවුල්වල ආර්ථිකය මෙන්ම නිදහස් සෞඛ්ය පද්ධතිය ද බරපතළ ලෙස අනතුරේ හෙළන්නකි.
දුම්කොළ සමාගම විසින් සිගරට් මිල ඉහළ නංවන විට ඊට සාපේක්ෂව රජයේ විශේෂ සුරාබදු (Excise Tax) ප්රතිශතයන් ස්වයංක්රීයව ඉහළ නොනැංවීම හේතුවෙන්, 2026 වර්ෂය තුළ පමණක් මහා භාණ්ඩාගාරයට අහිමි වී ඇති නිල ආදායම රුපියල් බිලියන 17.3කි (රුපියල් කෝටි 1,730). ජනතාව මත අනෙකුත් පොදු බදු පටවද්දී, දුම්කොළ මාෆියාවේ ව්යාජ තර්කයන්ට හසුවෙමින් සිගරට් සමාගම්වලට පමණක් මෙලෙස රහසිගත බදු සහන සැපයීම වහාම නතර කර, බදු ප්රතිශතය ජාත්යන්තර ප්රමිතිය වන 75% දක්වා වහාම ඉහළ නැංවිය යුතු බව ආර්ථික හා සෞඛ්ය විද්වතුන් නිල දත්ත ඇසුරින් රජයට අවධාරණය කර සිටිති.
